चित्र-चरित्र

इसाक मुजावर
इसाक मुजावर
चित्रपट पत्रकार, समीक्षक
२६ फेब्रुवारी २०१५

तब्बल पाच दशकांहून अधिक काळ सिनेसृष्टीवर सातत्याने लिखाण करणारे ज्येष्ठ सिनेअभ्यासक, पत्रकार अशी इसाक मुजावर यांची ओळख होती. १९५५ पासून मुजावर यांनी सातत्याने चित्रपटसृष्टीवर लिखाण केले. चित्रपटसृष्टीची बित्तमबातमी त्यांच्याकडे असायची. सिनेसृष्टीवर लिहिलेले असंख्य लेख, तब्बल ५० पेक्षा अधिक पुस्तकं आणि अमाप लोकसंचय ही मुजावर यांनी जमवलेली पुंजी. त्यांची सुवर्ण महोत्सवी कारकीर्द लक्षात घेऊन चित्रपट महामंडळाने गेल्यावर्षीच त्यांचा चित्रभूषण पुस्कार देऊन गौरव केला.

मुजावर मूळचे कोल्हापूरचे. १९५०च्या दशकात सुरुवातीपासून ते एका सिनेसाप्ताहिकात कार्यरत होते. र. गो. सरदेसाई यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी लिखाण सुरू केलं. तेव्हा अवघी मराठी सिनेसृष्टी कलापुरात एकवटली होती. सिनेविश्वात असलेली मुजावर यांची रुची लक्षात घेऊन १९५८ च्या आसपास त्यांना 'रसरंग'ने कार्यकारी संपादकपद दिलं. त्यावेळेपासून मुजावर यांनी आपली लेखणी घेऊन चौफेर मुशाफिरी सुरू केली. अनेक वृत्तपत्रात त्यांनी लेखन केलं. भालजी पेंढारकर, व्ही. शांताराम, अनंत माने यांच्यापासून सचिन, अशोक सराफ, लक्ष्मीकांत बेर्डे, जब्बार पटेल, चंद्रकांत कुलकर्णी अशा असंख्य माणसांशी त्यांनी मैत्री केली आणि त्या मैत्रीतून उलगडणाऱ्या आठवणी केवळ आपल्यापुरत्या न ठेवता सिनेसृष्टीवर अपार प्रेम करणाऱ्या मराठी वाचकांसाठी खुल्या केल्या त्या आपल्या पुस्तकांमधून. 'एका सोंगाड्याची बतावणी', 'चित्रमाऊली', 'मीनाकुमारी', 'मुखवटा' आदी पुस्तकांपासून अगदी अलीकडे त्यांनी मराठी सिनेमाचा ८०० पानी इतिहासही आजच्या पिढीसमोर ठेवला आहे.

हिंदीसृष्टीबाबतही मुजावर यांनी विपुल लेखन केलंय. मुजावर यांचं सर्व लिखाण निरीक्षण स्वानुभावावर बेतलेलं आहे. त्यांनी सिनेसृष्टीतल्या कलाकारांना प्रसिद्धी दिलीच, परंतु सामान्य वाचक आणि कलाकार यांच्यात आपल्या लेखणीने दुवाही साधला. बाळकृष्ण दांडेकर, मदन शारंगपाणी अशा काही टोपणनावांनीही त्यांनी लेखन केले. सिनेपत्रकार म्हणून ‘फिल्म इंडिया’ मासिकाचे संपादक बाबूराव पटेल यांनी १९४० च्या दरम्यान चित्रपटसृष्टीवर लालित्यपूर्ण लिखाण करायला सुरुवात केले. त्यांचा बराच दबदबा होता; परंतु मराठी आणि हिंदी चित्रपटांनी खरी गती घेतली ती १९५०-६० या काळातच. या काळात आलेले चित्रपट पाहिलेली पिढी आज सुवर्णक्षण आठवत दिवस कंठीत आहे. इसाक मुजावर यांचे मामा हे भालजी पेंढारकर यांच्याकडे तबलावादक म्हणून काम करीत. वडिलांचे निधन झाल्यावर इसाक यांचे शिक्षण मामांकडेच झाले. त्यांची आई शिक्षिका होती. जेमतेम १०वीपर्यंत शालेय शिक्षण घेतल्यानंतर इसाक यांनी फिल्मी दुनियेत मामासोबत वावरत असतानाच १९४६ ला ‘तारका’ या चित्रपटविषयक मासिकात आपल्या लिखाणाचा श्रीगणेशा केला. स्वातंत्र्यापूर्वी दोन वर्षे त्यांचा त्या 'तारका' सिनेसाप्ताहिकात राज कपूरच्या वाल्मीकी या चित्रपटासंदर्भात वाचकांच्या पत्रव्यवहारात पत्रवजा लेख छापून आला. तेव्हापासून ते चित्रपटांवर अखंड लिहीत आहेत. त्यांची २०१४ सालापर्यंत पन्नासेक पुस्तके प्रसिद्ध झाली आहेत. विषय सुचला की त्याची व्याप्ती, आखणी, मांडणी, बाज, स्वरूप, शब्दांची निवड व चपखल वापर या भानगडींना मुजावरांच्या लेखनजीवनात स्थान नाही. त्यांच्यापाशी असलेला माहितीचा डोंगर त्यांना स्टार्ट टु फिनिश घेऊन जात असे. एकदा विचार डोक्यात आला की लेख किंवा पुस्तकही लिहून झाल्यात जमा असे.

कोल्हापूर येथे त्या काळी प्रकाशित होणाऱ्या ‘लोकशक्ती’मध्ये इसाक मुजावर यांनी लिखाण केले. तसेच चित्रपटविषयक काही लिखाण त्यांनी मुक्त पत्रकार म्हणून अनेक ठिकाणी केले. गावकरी दैनिकातर्फे १९५८ मध्ये ‘रसरंग’ या साप्ताहिकाची सुरुवात झाली. यामध्ये चित्रपट, रंगभूमी, क्रीडा असा तिहेरी मसाला होता. ९ जानेवारी १९५९ रोजी इसाक मुजावर यांची निवासी संपादक म्हणून तेथे नेमणूक झाली. ‘रसरंग’ या साप्ताहिकाने अल्पावधीत गती घेतली होती. नाशिक येथूनच ‘रसरंग’चा कारभार चालत असल्यामुळे इसाक मुजावर यांना नाशिक येथेच म्हणजे दादासाहेब फाळके यांच्या गावीच यावे लागले. मुजावर यांच्याशी बोलताना एखाद्या विषयावर त्यांना विचारल्यावर संपूर्ण इतिहास ते आपल्यासमोर ठेवत. पडद्यावर काय चित्रित झाले आहे, यावर त्यांचा भर असायचा. रुपेरी पडद्यामागे चालत असलेल्या भानगडीवर त्यांनी कधीच प्रकाश टाकला नाही किंवा चटपटीत लिखाण केले नाही. इसाक यांनी ‘गॉसिप’ पत्रकारिता कधीच केली नाही. फ्लॅशबॅक हे त्यांचे सदर जुन्या कलावंतांच्या कारकिर्दीवर प्रकाश टाकणारे होते. त्याच काळात त्यांनी सवाल-जवाब, यादे, हमारी याद आयेगी अशी नवी स्तंभलेखनाची मालिकाच सुरू केली.

१९५९ ते १९७८ या आपल्या २० वर्षांच्या कालावधीत ‘रसरंग’ला त्यांनी दर्जा मिळवून दिला होता. १९७८ नंतर मात्र त्यांनी ‘रसरंग’चा निरोप घेतला व मुंबईत ‘चित्रानंद’ नावाचे नवे साप्ताहिक सुरू केले. ‘चित्रानंद’चा गाडा त्यांनी १९८७ पर्यंत पेलला. त्यानंतर हे साप्ताहिक बंद झाले. ‘चित्रानंद’चे सर्वच दिवाळी अंक वाचनीय असायचे. त्यानंतर इसाक मुजावर यांनी ‘माधुरी’, ‘जी’ या साप्ताहिकांत लिखाण केले. अनेक वृत्तपत्रांत त्यांनी लेखन केले. या लिखाणात कोठेही मराठी भाषेतील साहित्यिक अलंकार पाहायला मिळत नाहीत, तरीदेखील त्यांची लेखणी लोकप्रिय ठरली.

-मंदार जोशी



चित्र-चरित्र